ءومىرى ەنتسيكلوپەديانىڭ ءبىر بەتىن اشىپ كورمەگەن قاراپايىم كورەرمەندەرگە سول ەلدەردىڭ مادەنيەتى, تۇرمىس ءداستۇرى, جالپى ءومىر ءسۇرۋ سالتى تۋرالى دەرەك پەن ماعلۇماتتى كوگىلدىر ەكراندا ۇستەمدىك قۇرعان كينوەكسپانسيا كوپ كۇش جۇمساماي-اق ءسىڭىرىپ جاتىر.
رەسەي مەن ۋكراينا رەجيسسەرلەرىنىڭ جەمقورلىققا بەلشەسىنەن باتقان بيلىك, بيزنەس, قىلمىس الەمى جايلى, ەكشن-فيلمدەرى, ماحاببات پەن كەشىرىمگە قۇرىلعان مەلودرامالارى ءالى كۇنگە سۇرانىسقا يە. سىرت قاراعاندا, جان دۇنيەنى ارباپ الاتىن ىزگى ونەردىڭ ءسينونيمى سەكىلدى كورىنگەنىمەن, تاپتاۋرىن تاقىرىپتاردان ۇزاي الماي, يدەيا, سيۋجەت, كومپوزيتسياسى ۇقساس بولعان سوڭ بۇلار دا اۋديتوريانىڭ بەلگىلى ءبىر بولىگىنىڭ تالعامىن قاناعاتتاندىرۋدان اسا الماي وتىر. ءبىز ءۇشىن تۇرىك حالقى دەگەن «سۇلەيمەن سۇلتان» بولعانىمەن, زىعىرداندى قايناتاتىن «زەحرالار» بۇل ماسەلەدە ارالىق تۇسىنىكتى ساقتاۋ كەرەگىن ەسكەرتەدى. بىراق قالاي بولعاندا دا, تۇرىك رەجيسسەرلەرىنىڭ ەڭ ادەمى سارايلاردى, ەڭ سۇلۋ بيكەشتەردى, ەڭ تاماشا تابيعات كورىنىستەرىن كورسەتۋ ارقىلى وزگە جۇرتقا تۇركيانىڭ وڭ ءيميدجىن قالىپتاستىرۋعا كۇش سالىپ, جۇمىس ىستەيتىندەرى جاقسى بايقالادى. ءۇندى سەريالدارى دا سولاي. جارق-جۇرق جاسانعان الەمنىڭ ىشىنەن ءۇندىنىڭ قالىڭداپ كەتكەن الەۋمەتتىك قيىندىعىن ءدۇربى سالىپ قاراساڭ دا كورە الماس ەدىڭ.
وسى ماقالانى جازۋ ءۇشىن جىلعا جۋىق ۋاقىت ءار سەنبى سايىن وزبەك فيلمدەرىن ۇزبەي كورۋدى ادەتكە اينالدىرىپ, ءبىراز باقىلاپ جۇردىك. ء«تۇپسىز تەرەڭ قۇدىق ەمەس شىعارسىڭ, ءبىر كۇنى تاۋسىلارسىڭ» دەگەن ەدىك, قاتەلەسكەن ەكەنبىز, ەكى عاشىقتىڭ, وگەي شەشەنىڭ, قاتال اكەنىڭ, باي مەن كەدەيدىڭ, وتىرىك پەن شىندىقتىڭ ارپالىسىنا قۇرىلعان سيۋجەتتەر تىزبەگى بۇل جالعاندا تاۋسىلىپ, تۇگەسىلەر ءتۇرى كورىنبەدى. ەسەپسىز وزبەك كينوستۋديالارىنان ورگەن سانسىز فيلمدەردى كورگەن سوڭ جاساعان ءتۇيىنىمىز مىناۋ بولدى: «ە-ە-ە-ە, كەشەگى كەڭەستىك كەزدە ەلدى تابىندىرعان ءۇندى كينوسىنىڭ ەندىگى جەردەگى زاڭدى مۇراگەرى سەن ەكەنسىڭ عوي, وزبەك باۋىر». ايىرماشىلىعى, ءۇندىنىڭ شالماسى مەن ءساريىن وزبەكتىڭ الا شاپانى عانا الماستىرعان. «بۇگىنگى وزبەك كينوسى قانداي؟» دەسە, ويلانباستان «ول كەشەگى سەنتيمەنتالدى ءۇندى كينوسىنىڭ بۇگىنگى كۇنگە ولمەي جەتكەن جانى ءسىرى جالعاسى» دەپ جاۋاپ بەرۋگە بولادى. بۇل وزبەك كينوسىن مىسقىلداۋ ەمەس, كەرىسىنشە, بۇرىن دا وداقتاعى الدىڭعى بەستىكتىڭ ىشىنە كىرگەن كاسىبي وزبەك كينووندىرىسىن قايتا دامىتقالى بەرى ىزگىلىك پەن دانالىقتى ءىرى پلانعا شىعارىپ, از ۋاقىتتا وزىندىك بەت-الپەتىن قالىپتاستىرا العان ۇلتتىق بىرەگەيلىگىن مويىنداۋ.
مەيلى, جالاڭ بولسىن, قارادۇرسىن بولسىن, ارزان-الدامشى بولسىن, ماڭگى ولمەيتىن اسىل قۇندىلىقتاردى دارىپتەۋ ارقىلى قالاي بولعاندا دا تۇتاس كينوبولمىس جاساي العان. ال الپىس ەكى تامىرداعى قان باسقا اتتانداي شاۋىپ, ءوزىمىزدىڭ ادامباەۆ پەن قويانباەۆپەن جىلاپ كورىسەتىندەي جاعدايعا جەتىپ, ارەڭ شىداپ, امالسىز كورسەڭىز, كەشىرىڭىز, وعان بۇكىل وزبەك كينوسى جاۋاپتى ەمەس, ول جەكە تالعام ماسەلەسىنەن تۋىنداعان ەموتسيا عانا. اڭگىمە ۇلكەن شىعارماشىلىق ىزدەنىستەن تۋاتىن اۆتورلىق, ارت-حاۋس فيلم تۋرالى ەمەس, جەكە كينوستۋديالاردان ءوربىپ جاتقان ونىمدەر تۋرالى بولىپ وتىرعاندىقتان, بۇكىل ورتا ازيانىڭ گولليۆۋدى دا, بولليۆۋدى دا ءبىر ءوزى بولىپ, «برەند بولمىس» قالىپتاستىرا العانى ءۇشىن بۇل ۇلتقا تەك قانا العىس ايتا وتىرىپ, «وزىڭنەن باسقا جۇرت سەنى تۇستەپ تاني ما وسى, قازاق كينوسى؟» دەپ سۇراقتى كولدەنەڭ تارتساق, قانداي جاۋاپقا قانىققان بولار ەدىك؟
شەتەلدىك ارزان فيلمدەر مەن تەلەحيكايالاردى الماستىرا الاتىن قاۋقارى بارىن كورسەتىپ, قازاق كينووندىرىسى دە قاراپ وتىرماي, جەكە رەجيسسەرلەر ستۋديالارىن اشىپ, كوركەم تۋىندىلار, سەريال تۇسىرۋمەن اينالىسىپ, بوس كەڭىستىكتى باعىندىرۋعا كوشكەنىنە ءبىرتالاي ۋاقىت بولدى. وتاندىق سەريالدار ىشىنەن «قارا شاڭىراق», «قازاق حاندىعى», «شىرعالاڭ», «سىرعالىم», «اعايىندىلار», «ىڭكار جۇرەك», «سۇڭقار» سەكىلدى تەلەتۋىندىلار جاپپاي بولماسا دا, جەكەلەگەن كورەرمەندەردىڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋدىرىپ, ءوز اۋديتورياسىن تاپتى. وسىعان وراي سۇراق تۋىندايدى: قازاق كينوسىنا شەتەل تاراپىنان سۇرانىس بار ما؟ مەملەكەتتەر اراسىنداعى كينەماتوگرافيا سالاسىندا كەرى بايلانىس ورناعان با؟ وسى ۋاقىتقا دەيىن شەتەل ءبىزدىڭ قانشا ءفيلمىمىزدى ساتىپ الدى؟ ءبىزدىڭ فيلمدەرىمىزدى كىمدەر كورەدى؟ سىرت ەلدەر ءۇشىن قازاق كينوسى دەگەن نە؟ «قازاق كينوسى» دەگەن ۇعىمدى قانداي كانوندار قۇرايدى؟ ءوزىمىز ماقتانىپ ايتا بەرەتىن ايمانوۆسىز, قارساقپاەۆسىز, قوجىقوۆسىز ءتۇسىرىلىپ, جاڭا كوكجيەكتەردى باعىندىرۋعا كوشكەن زاماناۋي فيلمدەردى باسقا جاقتاعى جۇرت قالاي باعالاپ, قابىلداپ جاتىر؟
قازىر كينوكارتينالار ءۇستى-ۇستىنە شىعىپ جاتقان سوڭ جاي عانا ءونىم بولىپ قالدى. بۇرىن تانىم ەدى. ءار ءفيلمنىڭ شەتەل ەكرانىنان كورسەتىلۋى رۋحاني, مادەني وقيعا بولاتىن. كينو ارقاشان يدەولوگيالىق قۇرال بولعاندىقتان, جەكە رەجيسسەردىڭ كوزقاراسى تۇتاس ەلدىڭ ۇستانىمى ءرولىن دە اتقاراتىن. جاڭا ومىرگە اشىلعان تەرەزە, شىتىناي سىنعان, كۇل-پارشاسى شىققان شىندىق, سوقتاسى شىعىپ, سىزداعان جارانىڭ جارىلۋى ەدى. ال قازىر ءونىم عانا. تۇتىناسىڭ. از ۋاقىتتان سوڭ ول ساننەن قالادى. ساننەن قالمايتىنى كلاسسيكا عانا, بىراق ءجۇز كينونىڭ توقسان توعىزىنا ول باقىت بۇيىرماعان. كينوسى ابدەن دامىعان, بايگەنىڭ الدىن بەرمەيتىن, ءتۇرلى-ءتۇرلى تاقىرىپتاردى تۇسىرە-تۇسىرە تۇگەسىپ تاۋىسقان ەلدەرگە وتاندىق ءونىم «ەكسپورتقا» شىققاندا, شىنىمەن ولاردى قىزىقتىرىپ, تاڭىرقاتا الا ما؟
قىزىقتىرعان, تولعاندىرعان ساۋالىمىزدى كىمگە قويامىز؟ ارينە مينيسترلىككە. مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنە جولداعان ءۇشبۋ حاتىمىزعا, مينيسترلىكتىڭ جاۋاپتى حاتشىسى ق.ۋاليەۆ سالماقتى جاۋاپ قايىرىپتى. جاۋاپتى حاتشىنىڭ سوزىنە قاراعاندا, قازاق كينوسىن ساتىپ الۋ ءۇردىسى شەتەلدىك sale-كومپانيالار ءفيلمدى وندىرگەن كينوستۋديامەن كەلىسىمشارت جاساسۋ ارقىلى جۇزەگە اسادى. قازاق كينوسىن شەتەلدىك اگەنتتەر تەك حالىقارالىق كينوفەستيۆالدەردەگى كورمەلەردەن, شەتەلدەگى قازاق كينوسى كۇندەرىنەن, كينونارىققا قويىلعان جەرىنەن عانا كورە الادى. بۇگىنگى تاڭدا ش.ايمانوۆ اتىنداعى «قازاقفيلم» اق تۇسىرگەن كوركەم فيلمدەر كوپتەگەن شەتەلدىك تەلەارنالاردا كورسەتىلىپ ءجۇر.
جالپى, قازاق كينوتۋىندىلارىن رەسەي, تۇركيا, جاپونيا, تايلاند, فرانتسيا, قىتاي, قىرعىز رەسپۋبليكاسى ساتىپ الادى. ق.ۋاليەۆتىڭ ايتۋىنشا, ولار دارەجان ومىرباەۆتىڭ «كيللەر», «ستۋدەنت», ناريمان تورەباەۆتىڭ «شۋاقتى كۇندەر», تالعات تەمەنوۆ پەن يۆان پاسسەردىڭ «كوشپەندىلەر», اقان ساتاەۆتىڭ «ليكۆيداتور», «جاۋجۇرەك مىڭ بالا», ءسابيت قۇرمانبەكوۆتىڭ «ورالمان», ءسابيت قۇرمانبەكوۆ پەن سەرگەي ءازىموۆتىڭ «كەشىككەن ماحاببات», ەمير بايعازيننىڭ «اسلاننىڭ ساباقتارى», ساتىبالدى نارىمبەتوۆتىڭ «امانات», «كوزىمنىڭ قاراسى», سۇلتان قوجىقوۆتىڭ «قىز جىبەك», سەرگەي سنەجكيننىڭ «جۇلدىزدار توعىسقاندا» ءفيلمى مەن باسقا دا قازاقستاندىق رەجيسسەرلەردىڭ جۇمىسىن شەتەلدىك كينوكومپانيالار ساتىپ العان.
قازاق كينەماتوگرافيستەرىن, نەگىزىنەن, كورشىلەس ەلدەر تانيدى. مىسالى, قىرعىز ەلىندە قازاقستاندىق سەريالدار مەن كومەديالىق فيلمدەر كورسەتىلسە, رەسەي, تۇركيا, فرانتسيا ەلدەرىندە اۆتورلىق فيلمدەرىمىزگە سۇرانىس بار. بىراق وتكەن 2017 جىلى قازاقستاندىق كورەرمەنگە ۇسىنىلعان 263 شەتەلدىك ءفيلمنىڭ جانىندا بۇل «ەكسپورت» كولەڭكەگە دە جارامايتىنىن ءىشىمىز سەزەدى.
«قازاق كينوونىمىنىڭ شەتەلدەگى ومىرىنە» مۇددەلىلىك تانىتقان جاۋاپتى تۇلعالار وسى كۇنگە دەيىن جوقتىڭ قاسى بولىپ كەلدى. شەتەلگە شاشىراپ شىعاتىن فيلمدەردىڭ ول جاقتاعى تاعدىرىنا قىزىعۋشىلىق تانىتىپ, قاداعالاۋ, باقىلاۋ, ەسەبىن جۇرگىزۋ ماسەلەسى كوپ ەشكىمدى تولعاندىرماي كەلگەنى راس. ەندىگى جەردە مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ زاڭ جوبالاۋ جۇمىستارىنىڭ 2017 جىلعا ارنالعان جوسپارىنا سايكەس «كينەماتوگرافيا تۋرالى» جانە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە كينەماتوگرافيا ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوبالارىن ازىرلەپ, قازىرگى تاڭدا اتالعان زاڭ جوبالارى پارلامەنت قاراۋىنا جىبەرىلگەن. زاڭ جوبالارىنىڭ ماڭىزدى نورمالارىنىڭ ءبىرى, قازاقستان رەسپۋبليكاسى اۋماعىنداعى فيلمدەر مونيتورينگىسىنىڭ اقپاراتتىق جۇيەسىن ەنگىزۋ بولىپ تابىلادى. بۇل اقپاراتتىق جۇيەگە سايكەس, ەلىمىزدە پروكاتتالاتىن جانە وندىرىلەتىن فيلمدەر بويىنشا اقپاراتتار جيناقتالىپ, تالداۋ جۇرگىزىلمەك.
بۇگىنگى كۇننىڭ تالابىنا ساي ۇلتتىق فيلمدەردىڭ ساپاسى مەن باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋ, كينووندىرىستىڭ اشىقتىعى مەن ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعى, سونداي-اق شەتەلدەردە قازاقستاندىق كينولاردىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋ, ونى مويىنداۋى ءۇشىن كينەماتوگرافيا سالاسىندا قوعامدىق دەربەس سالالىق زاڭ قابىلدانسا, ۇلتتىق كينونىڭ ادىمى ۇزاراتىن كۇن دە الىس ەمەس سەكىلدى. ءبارى دە كەشەۋىلدەپ جاتقان زاڭعا كەلىپ تىرەلىپ تۇر.
ايگۇل احانبايقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»
الماتى
